Meebewegen, met dat wat er is. Dat leerde ik dertig jaar geleden toen ik als verbindelaar bij de Koninklijke Marine inscheepte op het S-fregat Hr. Ms. Van Kinsbergen. Meebewegen was een voortdurend spel tussen mij en de zee, met het schip ertussen. Het schip was jarenlang mijn varende attractiepark. ‘Op missie gaan’ was en is voor mij nog steeds een gevoel van thuiskomen.
Ik ging missie gedreven werken, meebewegen en weer thuiskomen. Na elke ‘missie’ kom ik weer meer bij mezelf dan die keer ervoor. Rusten, wijsheid transformeren en dan er weer op uit gaan. Zoals met zoveel dingen kon ik er pas jaren later woorden aan geven.

Zo vrij als ik mezelf en mijn omgeving mij toestaat te zijn, tuimel ik nog steeds het liefst de wereld door. Net zoals ‘the fool’, de eerste kaart uit ieder tarot deck. Van het donker naar het licht, elke keer weer opnieuw. Zo was ik aan het begin van 2020, al twee jaar in voorbereiding voor een nieuwe sociaal maatschappelijke ‘missie’; het kunst en veteranen project “Helmen Vol Verhalen”.
“Helmen Vol Verhalen” is een project waarin jonge veteranen die deelnamen aan missies, over de afgelopen veertig jaar, worden gekoppeld aan beeldend kunstenaars. Zij vertalen het persoonlijke missieverhaal van de veteraan in een kunstwerk. Daar is de helm - als metafoor voor het militaire beroep – in verwerkt. Het project heeft tot doel om aandacht en (h)erkenning te vragen en krijgen voor de ‘jongere’ veteraan.

Midden in de chaos gebeurde het alsnog. Het project schoot uit de startblokken en lichtte op als zeevonken in een enorme zee aan mogelijkheden. Het pilot kunstwerk werd onthuld op het Militair Revalidatiecentrum Aardenburg. Binnen drie weken meldde zich 150 kunstenaars en jonge veteranen aan voor deelname aan het project. Vervolgens verzamelde zich meer dan 1.500 kunstenaars en veteranen vanuit het niets in de Helmen Vol Verhalen Groep. Steeds meer mensen en organisaties bewegen met ons mee en komen als vanzelf aan de oppervlakte, om samen nieuwe zeevonken met elkaar te maken.
​
Door heel Nederland organiseren we ontmoetingen tussen jonge veteranen en kunstenaars die vanaf dat moment letterlijk met elkaar #MeeOpMissie gaan door de kunsten. Het proces is waanzinnig en ik ben maar wat blij dat ik gewoon kan blijven doen wat ik het liefste doe. Honderden nieuwe mensen leerde ik kennen, we maken samen prachtige dingen mee en het einddoel is nog lang niet in zicht.

‘It takes one to know one.’
Maar één moment sprong er in retroperspectief voor mij uit, klein en totaal nietszeggend in het grotere geheel der dingen, maar toch nodig. Het was op veteranendag toen ik besloot om toch nog een extra stap te zetten. Ik activeerde het veteranenlogo bij mijn profielfoto en sprak mijn trots en dankbaarheid uit voor de bijna 110.000 jonge en oude veteranen en hun thuisfront. Zij die gediend hebben voor het brengen en behouden van onze vrijheid.
Eerder zag ik mezelf als oud militair of voormalig militair, tot die dag in juni. Sindsdien kan ik er ook voor gaan staan. Ik ben veteraan en ik voel me veteraan, daar heb ik uiteindelijk 25 jaar over gedaan.

Deze blog verscheen eerder op Mijn Moment.

Amy van Son is veteraan, sociaal maatschapwww.mijnmoment.com/pelijk ondernemer en projectleider van Helmen Vol Verhalen. De reizende expositie met twintig kunstwerken gebaseerd op twintig persoonlijke missieverhalen van jonge veteranen gaat eind 2021 van start en reist door heel Nederland. #MeeOpMissie door de kunsten met #HelmenVolVerhalen.

Pragma dus. Waarbij je in staat bent om compromissen te sluiten, gekenmerkt door geduld en tolerantie. Gebaseerd op zelfkennis en kennis van de ander. Om samen praktisch beter te worden: de liefde van de wijsheid. Ik voer er wel bij. Tot afgelopen winter.

In de schemering van een ijskoude avond, zag ik op de Hommelseweg een oudere dame lopen met zware tassen. Ze liep moeilijk, alsof ze pijn had. Ik kon niet anders dan aanbieden de tassen over te nemen en met haar op te lopen. We keuvelden wat onderweg en ze vertelde over haar operatie. Ze betitelde me als ‘een engel op aarde’ voor het dragen van de tassen. Ook vertelde ze dat ze twee zonen had. Toen we even later haar voordeur bereikten, bleek dat een van de zonen thuis was. Ik verbaasde me daarover: waarom had zij hem de tassen niet laten dragen? In de verre verte begonnen alarmbellen te rinkelen, maar ik sloeg er geen acht op. Ze bood me een kop thee aan, die ik afsloeg. Ik had met haar te doen en beloofde dat die kop thee nog wel eens zou komen.
​
Een paar weken later stond een van haar zonen aan mijn deur. Of ik de vrouw was die zijn moeder geholpen had? Zij wilde langs komen voor een kop thee. Ik zocht daar niets achter. Tot mijn verbazing kwam hij met haar mee en begon hij mij op alle denkbare niveaus uit te horen. “Vrouw alleen?” Ja, vrouw alleen. “Kinderen?” Nee, geen kinderen. “Gelovig?” Nee, geen geloof. “Eigen huis?” Ja, eigen huis. “Geen man?” Nee, geen man. De moeder knikte instemmend.

Nu hecht ik aan het vertellen van de waarheid, maar dit werd te persoonlijk en ongemakkelijk. Na drie kwartier probeerde ik tot een afronding te komen. Toen we afscheid namen aan de voordeur brak de zon door. Dat werd gezien als een teken van boven. Het was mij inmiddels overduidelijk, we lagen op ramkoers, een culturele ramkoers. Ik begon me nu sterk zorgen te maken over waar deze hulpvaardigheid nog meer toe zou leiden. De maanden erna ontving ik meerdere malen berichten en bezoeken aan de deur van de zonen. Over hun moeder die me wilde zien. Ik bedankte telkens vriendelijk toch dringend. Zoveel ongemakkelijkheid was me het goedbedoelde ‘naoberschap’ niet waard.

Hun moeder zou huilen, dat begreep ik toch wel. Ineens bevond ik me in een situatie waarin ik verantwoordelijk werd gehouden voor de geestelijke gesteldheid van de vrouw en daarmee ook van haar zonen. Aan de deur probeerde ik duidelijk te maken dat ik alleen maar een helpende hand had geboden met de boodschappen en dat dit toch echt niet de bedoeling was.

De door mij gekozen pragmatische houding bleek hier niet toereikend. Ik ging te rade bij Seneca die vriendelijkheid voorop stelt, maar daaraan toevoegt: wees alsnog bedacht op wie je toelaat. “Het kiezen van een vriend moet in veel opzichten vergelijkbaar zijn met de manier waarop je je deur opendoet. Als je een klop hoort, open je niet voor iedereen. Voor sommigen laat je de deur gesloten. Voor anderen kun je de deur openen, maar bewaak je deur hoe dan ook.” 
Column geschreven en eerder geplaatst voor St. Marten Sonsbeek wijkkrant Arnhem

Sinds 2012 onderzoeken we in verschillende groepssamenstellingen, woorden en de betekenis van die woorden in onze levens. Dit keer was het schaamte.
 
Schaamte, toen ik aan deze zoektocht over schaamte begon waren er maar twee vormen van schaamte die ik zo kon oplepelen. Plaatsvervangende schaamte, schaamte over iets wat iemand anders deed of niet deed. Het heeft op het eerste oog (meestal) niets met uiterlijkheden te maken maar vaker met gedrag, daar waar het schuurde op mijn normen en waarden of de inschatting van de situatie die vaak er zo dik bovenop lag maar de spelers in de situatie maar niet bleken te zien.

​Schaamte is dan net als dat laagje olie wat op water blijft drijven, wat zich maar niet wil mengen met die andere stof die eronder beweegt. En zelfs van die stof die eronder beweegt, bij een paar graden temperatuurverschil, zich ook niet laat mengen. Hoe iets onzichtbaars toch een groot verschil kan maken.
 
De andere vorm van schaamte is die van het niet handelen terwijl ik vind dat ik wel had moeten handelen maar zo geschokt was dat ik dat niet deed.

​

Schaamte om het niet handelen
Het was een dag ergens in de zomer, misschien al een jaar of vijf geleden. Bijna net zolang als ik dat gevoel van schaamte met me mee draag. Een zomerdag dus, misschien wel een zondag. Een dag om op het laatste moment nog boodschappen te doen voordat de winkel vroeger dan anders zou sluiten. Ik stond in een van de gangpaden te zoeken naar iets wat ik dacht nodig te hebben. En ineens hoorde ik tumult en zag ik wat mensen naar de uitgang lopen met hun armen voor hun gezicht geslagen. Ook ik rook ineens een zeer indringende geur, een geur van verrotting die ik nog nooit eerder geroken had. Een oudere vrouw zwaar vermagerd in een bleek roze gebreid truitje, een zwarte legging met wijd uitlopende pijpen die over de grond achter haar aan sleepte, kwam het gangpad  in schuifelen. De geur was, van een zweem in nog luttele seconden verandert in iets allesomvattend waar geen ontkomen meer aan was.

De hele winkel was er vol van. In haar kielzog volgde de winkelmanager met een spuitbus waarvan hij de knop voortdurend ingedrukt hield. Het hielp niet, de geur was alles overheersend. Ik nam haar kort op. Gerimpeld gezicht, de korte grijze haren piekend alle kanten op. Zweren zichtbaar op haar huid waar die niet verborgen werd door kleding. Haar kleren zaten vol met vlekken en haar broekspijpen stonden stijf van de vuiligheid. Ik kon het niet rijmen, deze vrouw nog geen 1.60 hoog daar kon die geur toch niet vandaan komen?! Kokhalzend liep ik het gangpad uit weg van de bron, net als alle andere mensen en ging op een afstand staan. Daar zag ik dat ze een pak spaghetti in haar handen had en hoe ze een pot spaghettisaus uit het schap pakte. En vervolgens richting kassa liep met de toilet verfrisser spuitende manager achter haar aan, die soms even stil hield om vooral niet te dichtbij te hoeven komen. Dat beeld alleen al was zo gênant. Dat zou je per definitie plaatsvervangende schaamte kunnen noemen. Maar waar was ik in dit hele gebeuren?
 
De vrouw kwam aan bij de kassa’s waar iedereen inmiddels verdwenen was, bijna iedereen stond buiten in de frisse lucht bij te komen. We waren met nog maar een paar mensen in de winkel waar de lucht nog steeds ondragelijk was, maar om naar buiten te gaan was nog niet in mij opgekomen. De dienstdoende caissière was wel blijven zitten en rekende zo goed en kwaad als het kon de boodschappen af met haar arm voor haar gezicht. De vrouw verdween door de schuifdeuren naar buiten en al snel werd de atmosfeer en de geur wat dragelijker. Ik schoof aan richting de kassaband, nog totaal verbijsterd over wat ik zojuist had meegemaakt. En terwijl ik mijn boodschappen afrekende raakte me het hard en diep, hoe een oude vrouw zo verwaarloosd en vuil het toch had op kunnen brengen om met haar laatste kracht naar de winkel te strompelen en eten te halen. Over overleven gesproken, ik kan natuurlijk niet met zekerheid zeggen dat het dat was wat haar dreef, maar ze had het gedaan. Het kon niet anders zijn dat ze nu weer terug ging naar huis en misschien wel weer de vergetelheid in.

Deze vrouw heeft hulp nodig, iemand moet de GGD, een alarm nummer bellen, iets! Iemand moet iets doen! Maar wat.

Toen ik mijn boodschappen afgerekend had rende ik naar buiten en keek naar links en naar rechts, de vrouw was nergens te bekennen. Ik liep de straat in die dwars op de Hommelseweg stond, ook niets… Ik was te laat. Ik keek nog een keer om me heen en besloot naar huis te lopen. Ik was te laat, om haar te kunnen volgen maar was ik dat ook daadwerkelijk? Had ik toen niet meer kunnen doen, nog beter kunnen zoeken, toch melding te maken. Ik deed het allemaal niet.
 
Schaamte die je meedraagt
Deze gebeurtenis kwam de opvolgende jaren, één keer in de zoveel tijd altijd weer in mijn gedachte en dan schaam ik me over mijn niet handelen. Ik schaamde me dat ik een mens aan haar lot heb over gelaten, dat ik niets heb gedaan, ik schaamde me ook voor de winkel manager en voor de anderen maar het meest nog schaamde ik me over mezelf. Dat ik het gezien had, dat ik het gevoeld had, maar dat ik niet de juiste dingen deed.
 
Dit verhaal krijgt echter nog wel een staartje. Ik schaamde me dus tot jaren na deze gebeurtenis over dit voorval, echter in de nazomer van 2018 stond ik weer in de rij van diezelfde winkel en tot mijn verbazing zag ik twee klanten voor mij een vrouw in de rij van de kassa staan. Ze was net zo groot en iel als de vrouw die ik eerder beschreef, echter was ze goed gekleed en fris en maakte ze grapjes met de kassa juffrouw, ik wachtte tot ze zich omdraaide, en het raakte me hard en diep, het was dezelfde vrouw ik zag het aan haar gerimpelde gezicht waarin een lach verscheen. Het was ze echt! Een gevoel van dankbaarheid en blijdschap maakte zich van mij eigen. Ze had het overleeft en het ging beter met haar, daar stond ze in levenden lijve.
 
Ik kan nog steeds met net zoveel schaamte terugdenken aan het incident maar gelukkig weet ik nu ook dat ze het gered heeft. Ondanks mijn niet handelen. En dat is een hele troost. En ik weet niet of ik het daarna ook zo besloten heb maar volgens mij ben ik vanaf dat allereerste moment, waar acute schaamte zich aandiende, eerder bereid om te handelen als iets niet klopt of voor iemand op te komen die dat nodig heeft.
 
Dieper in de schaamte
En toch wist ik dat dit voorbeeld niet afdoende was. Ik had hiermee schaamte nog niet voldoende aangeraakt om er iets zinnigs over te zeggen. In google typte ik het woord “schaamte” in en zag daar minstens zoveel betekenissen die het allemaal net niet waren om zelf de diepte in te kunnen gaan. En misschien was dat wel ook het probleem van schaamte, dat het afgedekt wordt met andere gevoelens of acties.
 
Bovenstroom en onderstroom
Ineens bedacht ik met dat in het boek “Echte Woorden” (authenticiteit in de geestelijke begeleiding) van Ton Jorna (Universiteit voor humanistiek) ook iets stond over schaamte. Schaamte als een onderdeel van het drieluik schaamte, schuld en eenzaamheid. Waarbij schaamte geduid werd als schaamte tussen de breukervaring en zinsamenhang. Dat zou me wellicht verder kunnen helpen om mijn eigen schaamte verder te kunnen onderzoeken.
 
Jorna heeft het in ‘Echte woorden’ over de bovenstroom waarin we als individu in contact zijn met de wereld om ons heen, dat doen we al van jongs af aan. Als dat een beetje goed lukt je verhouden tot die buitenwereld, dan blijf je als volwassene steken in of aangepast of onaangepast gedrag. Tot het moment dat je niet meer uitkomt met je eigen gedrag en de omgeving, zoals in mijn voorbeeld, en terecht komt in een spagaat van ongemak.
 
Contrastervaring de spagaat tussen de binnen- en buitenwereld
Wanneer zich zo’n spagaat voordoet is onvoorspelbaar maar dat is het moment dat (subjectieve) spiritualiteit begint. Waarbij de gelegenheid zich voordoet om de eigen onderstroom aan te raken.
 
In verbinding met de buitenwereld verandert de binnenwereld. Een spagaat tussen de buiten- en binnenwereld wordt ook wel een “contrastervaring” genoemd. Een contrastervaring is niet per definitie negatief of positief maar kan het innerlijke wel hevig opbreken. Een contrastervaring kan leiden tot een impactvolle “breukervaring” of zich aandienen als een verassende “eenheidservaring”.
 
Breukervaring
Bij een breukervaring kun je je zich afvragen of je zo nog wel wil leven, terwijl paradoxaal genoeg je tegelijkertijd anders en echter wil gaan leven. Een breukervaring is pijnlijk, je staat bij een afgrond en je kunt niet weg.

Eenheidservaring
Bij een eenheidservaring kan een verlangen worden gewekt naar meer van zulke ervaringen waar het ‘ik’ nu een voorproefje van heeft gezien. Voor wie een eenheidservaring heeft wordt de hemel geopend maar gaat daarna ook weer dicht. Zodat ook daar je pijnlijk bewust wordt van de onvolkomenheid in je tot dan toe geleefde leven.
 
Schaamte als mastworp naar een ander leven
Wat dus zowel een breukervaring als een eenheidservaring gemeen hebben is dat beiden de vanzelfsprekendheid van vaste betekenissen van het leven doet wankelen en leidt tot verbijstering of verwondering. Zowel een breukervaring als een eenheidservaring kan daardoor leiden tot een ontvankelijke houding die uitnodigt tot een diepere oriëntatie die andere werkelijkheden ontsluiten en dat is wat mij overkwam.

In deze zoektocht naar schaamte met tot zover het oplepelen van maar twee voorbeelden, het googelen van het woord schaamte en uiteindelijk het openslaan van het boek ‘Echte Woorden’ ging ik verder op zoek naar het begrip schaamte. En dan met name hoe de breukervaring, de ontmoeting met de vrouw en die van het niet handelen, een vervolg zou kunnen krijgen.
 
Hoe schaamte het 'ik' de wacht aan zet
In ‘Echte Woorden’ blader ik van voor naar achter om de koppeling te leggen, waarbij schaamte geduid werd als schaamte tussen de breukervaring en zinsamenhang. Wat kan gebeuren bij een breukervaring is dat een mens zich kan terugtrekken vanwege de pijn en tegelijkertijd de ontstane kloof met strategisch gedrag probeert te overbruggen.

Het diepere en authentieke ‘ik’ moet dan letterlijk wachten om ontdekt en gezien te worden. Totdat het authentieke ‘ik’ echt gezien kan worden wordt tot die tijd het innerlijke als potentieel eronder gehouden, zodat aan de buitenkant niets hoeft op te vallen en steek het alle energie zichzelf te accepteren en geaccepteerd te krijgen vooral in de buitenwereld.

Totdat het ‘ik’ niet meer uitkomt met het eigen doen en laten, thuis of op het werk of waar dan ook. Als het ‘ik’ er niet meer ondergehouden kan worden door allerlei strategieën dan zal het ‘ik’ proberen zoveel mogelijk buiten schot te blijven door te wijzen naar de ander of een of andere factor die het ‘ik’ belemmert. Maar als op een gegeven moment dat ook niet meer werkt en het ‘ik’ het met zichzelf ook daar niet meer uithoudt kan het ‘ik’ het eigen strategische gedrag als vals gaan zien.

Terwijl ik dit las en voor mezelf herformuleerde en ordende, realiseerde ik me dat het wellicht eens tijd is om mijn strategische zelf af te gaan leggen. Niet dat ik zit te wachten op nog heel veel nieuwe contrastervaringen. Daarvan heb ik er genoeg gehad. Maar als ik die contrastervaringen, zo goed en zo kwaad als het kan nu eens wat meer onder de loep zou nemen, bekijken waar dat strategisch gedrag als tweede natuur opduikt en waar ik echtheid en betrokkenheid heb gemist en om te zien waar ik mezelf de wacht heb aangezegd om te zijn wie ik daadwerkelijk ben. Blijkbaar is hier nog een heel innerlijk landschap te ontdekken.
 
Dat begint met schaamte.
​
(Bron: Echte woorden, authenticiteit in de geestelijke begeleiding)

Volg je natuur, volg je hart
 
En jij zag dat het goed was. Oh nee hij, hij zag dat het goed was. De laatste tijd maak ik veel Freudiaanse versprekingen. Of Freudiaanse verschrijvingen. Soms wil ik het gelijk corrigeren. De laatste tijd meestal niet, het zal in de bedoeling liggen, een teken zoals je wil…
 
Begin dit jaar maakte we met het Retorisch Reizend Genietschap een uitstapje naar de Friese Meren. Twee boeken stonden centraal, de Alchemist van Coelo en Reis naar het Morgenland van Hesse. Toen we de twee boeken voor dit uitstapje ‘op kregen’ dacht ik ‘oh nee niet weer de Alchemist’. Ik schafte het jaren geleden aan, las het en snapte echt niet wat iedereen er zo mooi aan vond… Raar boek, ik kon mijn hoofd er ook niet bij houden. Ik las het en dat was dat.
 
Alles op zijn tijd
Zo las ik ook ooit eens ‘de ondragelijke lichtheid van het bestaan’ van Milan Kundera, omdat een voormalige geliefde zo weg was van de boeken van Milan. 
 

Twee jaar geleden alweer startte we met het retorisch reizend genietschap een reis die dit voorjaar ten einde kwam. Iedere deelnemer bracht een eigen onderwerp in. Ik koos voor woede en wat Seneca daarover te zeggen had. Omdat woede nog steeds liefde is met verdriet er omheen.
​

Hoe het was en is.
Ik draag woede in me. Wat mij betreft de echte zwakke plek in het scala van mijn emoties. Want eenmaal geactiveerd en losgelaten onbestuurbaar. Ik zag het in mijn ouders van fysiek tot geestelijk. Van erop los slaan tot langdurige manipulatie. Van meteen korte metten maken tot uitgestelde wraakacties over een langere tijd.

"Zoals pijlen afspringen op een hard oppervlak en zoals iemand die op een massief object slaat zichzelf pijn doet, zo brengt geen enkel onrecht een fiere geest zover dat ze dat voelt, omdat het onrecht brozer is dan zijn doelwit. Hoeveel luisterrijker is het voor de ziel om als het ware onkwetsbaar voor elk projectiel alle onrecht en smaad weg te spuwen! Wraak betekent pijn toegeven; het is geen fiere geest die zich onder onrecht buigt."

"Iemand die machtiger of zwakker is, heeft je gekwetst, indien hij zwakker is, moet je hem sparen, indien hij machtiger is moet je jezelf sparen." Seneca
​

 Geen ruimte voor wraak, het werd onthouding
De kortsluiting voelde ik zelf ook een lange tijd, veel vaker dan er woede kwam toen ik de woorden nog niet had of het inzicht, was er verdriet en de eeuwige waarom vraag, waarna dan kort even woede ontstak die gelijk daarna weer ineen zweeg samen met mijn lichaam wat dan ter aarde stortte ineen kroop en dicht bij de vloer zich voorttrok op handen en voeten, geblindeerd door de tranen die maar bleven vloeien en de snot die het onmogelijk maakte om nog normaal te ademen. Geïsoleerd verdriet.
 
"Hij die verdrietig is zonder toeschouwers is pas echt verdrietig." Seneca.
 
Ik lees het tussen de regels door, de softe of met intentie geschreven meelijwekkende berichten op social media. Of de opgewonden meningen, geef ze gelijk dan! Geraakt in je weke delen of tekort gegaan op je harde delen. Overal en elke dag worden mensen geactiveerd. Het onrecht wat je is aangedaan klappert tegen je binnenste aan.

​De schaduw die over je heen geworpen wordt door de ander, de schaduw die je laat werpen. Dit is niet wie ik ben, schreeuwt het uit in je binnenste... Autografie noemt professor Kunneman het. Beschreven worden door de ander. En jij die de ander beschrijft. Soms zo indringend dat als die ander weg valt je niet meer weet wie je zelf bent.
 
"De beste remedie tegen woede is uitstel." Seneca
 
Zie de woede, voel de woede in jezelf en de ander
Ik ontwikkelde antennes voor de triggers, in mezelf en in anderen, de opbouwende emoties voorafgaand aan de werkelijke activering van woede. En zoveel meer. Maar wat is van mij? De angst voor diezelfde woede, de ongecontroleerde woede. Die waar grenzen over gaan. De grenzen van zelfbehoud.

Zelfbehoud daar diep weggestopt in een labyrint van tweedehands keuzes om maar niet meer te hoeven voelen. Zijn het nog wel keuzes of is het een gelaten over je heen laten komen? Bang ben ik niet meer van woede, of in ieder geval niet van dat wat ik hier in het (dagelijks) leven tegenkom. Ik loop er niet van weg, ik blijf staan. Maar soms lijkt het zo dat het me op zoekt de woede.
 
"Steeds wanneer een discussie te lang dreigt te duren en een te polemische toon aanneemt, moeten we die bijtijds de kop indrukken, nog voordat ze te gespierd wordt. Animositeit immers voedt zichzelf en boeit hen die zich er al te diep in gestort hebben. Het is makkelijker zich van de strijd te onthouden dan zich er van te distantiëren."  Seneca
 
Terug naar het midden
Zocht ik het dan zo lang in de gematigdheid de laatste jaren dat wanneer er nu iets terecht om een kritische noot vraagt of om het afbreken van een relatie die niet (meer) werkt alleen maar een laf ondergaan rest. Het niet aangeven of bekend maken waar de grens getrokken is? 
 
Een aantal weken geleden was ik bij TEDxGroningen in een talk kwam de volgende quote aan de orde: ‘The single biggest problem with communications is the illusion it has taken place.’
 
Uit onderzoek blijkt, dat de meeste spijt die mensen hebben gaat over de dingen die ze niet gedaan of gezegd hebben. Maar liefst 85% van de mensen spreekt zich niet uit.
 
Twijfel laat doorvoelen zonder handelen
Een begin zou zijn om de twijfel te onderzoeken, laat twijfel niet los, als het zo voelt, hetzij woede hetzij verdriet dan is onderzoeken verplicht, dat het geen DeJaVu is; een cumulatie van emotie uit het verleden… Maar een VuJaDe iets zien wat je vaker hebt gezien maar het nu met nieuwe ogen kunnen zien, fris gevoeld, afgezet op wie je nu bent, met alle levenservaring en vaardigheden die je tot je beschikking staan. Secundaire twijfel in plaats van primaire reactie.
 
"Je bent door iemand beledigt; toch niet zwaarder dan de stoïsche filosoof Diogenes, die uitgerekend op het ogenblik dat hij een uiteenzetting over woede hield door een schaamteloze jongeman in het gezicht werd gespuugd? Hij nam dit licht op, als een wijze, en zei: ‘Zeker, ik ben niet boos, maar ik ben er niet zeker van of dat niet zou moeten.’ " Seneca
 
Doorvoelen en rust
Ik denk terug aan de anekdote over mijn ontmoeting met de woedende bestuurder van de auto die ik schampte met mijn buitenspiegel. De bestuurder die mij achterna reed, blokkeerde en in woede ontstak. Het was de rust in mij die zijn woede veranderde.
 
Seneca zegt hierover; Rust geeft de razernij rust. Is deze al te fel, dan zal het schaamte opwekken of angst waaraan hij geen weerstand kan bieden. Is deze niet al te heftig, dan zal het een gesprek aanknopen over een onderwerp dat hem aangenaam zal zijn of dat nieuw voor hem is, en zal het zijn aandacht afleiden door een beroep te doen op weetgierigheid.
 
Rust is dat wat men niet verwacht.
 
"Sommige dingen zijn alleen met misleiding te genezen." Seneca

Na jaren van roofbouw plegen ging ik dit jaar op zoek naar meer zelfzorg, zelfinzicht en ‘het juiste midden’. Daar waar je jezelf niet afwijst zoals anderen dat voor jou deden. Ik was goed op weg, vele kilo’s lichter, gezond eten, sporten, bijna weer als nieuw. Met hier en daar een uitzondering, want je moet toch voelen dat je leeft nietwaar?

Het juiste midden, ik las erover in ‘De kunst van het ouder worden’ van mijn oud-professor, Joep Dohmen. Nu blijkt het juiste midden voor ieder een persoonlijke zoektocht. En voor vurige mensen in het bijzonder.

Kijk, ieder heeft zijn eigen pad te gaan. De mensen die op de sterren vertrouwen, weten dat de stand van de sterren de uitdagingen in het leven duiden. Zij die met de natuur leven laten de vogels en de wind de dagen tellen. Zonder angst. Die angst had ik al zo lang geleden achter me gelaten, ook daar was ik totaal langs mezelf heen gelopen. Lang dacht ik dat ‘het juiste midden’ buiten mij lag, ergens tussen mij en de ander. Ik neem de dingen soms iets te letterlijk. Na het overlijden van mijn vader vorig jaar veranderde er veel. Niet zozeer in het alledaagse. Meer in de drang om naar buiten te treden. Ik hoefde niet meer zo nodig.

Mensen zoals ik hebben echter ook sturing nodig. Maar bij gebrek aan sturing door anderen, kun je erop vertrouwen dat het leven de juiste lessen voor je in petto heeft.

Diep duiken
Vanaf de hoge duikplank keek ik naar het water onder me. Andere blikken keken naar boven. ‘Was dit nu wel een goed idee?’ Mijn intuïtie liet van zich horen. Ik deed vroeger niets anders dan duiken, toch? En wat kan er gebeuren, het is maar water!

Daar ging ik. Vijf flinke passen, de laatste licht omhoog, gewicht op de plank, doorbuigen en toch die hoek duik, onmiddellijk uitstrekken. ‘Dit ging goed, ik heb het nog in me!’ Het water naderde… nu vloeiend de diepte in.
Een doffe klap. Iets klopte er niet, ik voelde het op de manier waarop het water langs mijn gezicht ging. Snel weer naar de oppervlakte. Mijn linkerarm deed niet meer mee. Scherpe misselijkmakende pijn. Ik keek opzij, hij zat er nog aan, alles goed. Ik bleef er uiteindelijk drie weken mee door lopen, maar de pijn bleef. Toch maar naar de dokter. Ik werd doorverwezen, een röntgenfoto, een echo, niks op te zien. Na twee weken fysio werd er ook getwijfeld door de specialisten. Toch maar een MRI en na acht weken werd het duidelijk.


Ik had al mijn spieren en pezen af moeten scheuren zei de orthopeed, in plaats daarvan knapte het bot in twee, zo groot was de druk. ‘Je hebt ontzettend veel geluk gehad en hulde aan je spieren’ voegde ze er nog aan toe. Die hielden de botdelen al die tijd op zijn plek, het genezingsproces was al ingezet.

Tja, met dat karakter zit het wel goed. Nu nog een beetje bijsturen op het verstand. Op zoek naar het juiste midden en de kunst van het ouder worden.

Dit is een bijdrage voor, verscheen eerder op, Mijn Moment het platform van Punkmedia 

Ergens las ik dat 2016 een afsluitend jaar is, een ti-ta-tovenaar redenatie, in die zin dat als je de cijfers optelt dat je dan uitkomt op negen, een afsluiting voordat het getal één weer tevoorschijn komt in de optelling van 2017. Ik denk terug aan 2007, ook zo’n negen jaar. Het jaar voor de crisis. Wat gebeurde er in jouw leven in 2007?

2007

Voor mij was het het jaar dat ik mijn vader voor het eerst in bijna twintig jaar weer opzocht. Omdat ik iets uit te zoeken had. En een mens kan veranderen in twintig jaar toch? Dat dacht ik toen wel. In 1989 - ook een negen jaar - vertrok ik om ‘nooit meer terug te komen’ puur uit zelfbehoud.

Ik had hoop toen. Op begrip, op ontvankelijkheid. Het was er niet of misschien was ik er toen nog niet klaar voor. Hoewel na jaren afstand de fysieke dreiging was geluwd, in mijn hoofd en hart was de dreiging er nog altijd. Als ik mijn leven in een notendop kan beschrijven dan waren de eerste twintig jaar lijden, de daarop volgende twintig jaar leren, en nu heb ik het idee dat ik pas echt aan het leven ben in plaats van overleven.

Twee jaar later na onze eerste hernieuwde ontmoeting trof ik hem op de begrafenis van mijn tante, zijn zus. Te vroeg gestorven. “Magere Hein had mén beter kunne hoale”, klonk het door de condoleance ruimte. Ik keek opzij, naar mijn vader. ‘Doe de dé veur mén ok?’ Hij doelde op de uitvaart dienst die net gehouden was. Ik beloofde het, dan en daar. Dat hij netjes ‘onder de grond zou komen’ als het eenmaal zover was. Die verantwoordelijkheid wilde ik nemen.

Woede is liefde met verdriet eromheen

Dit jaar was het zover. Ze vonden hem buiten bewustzijn in een stoel, de ziekenhuis opname wees uit dat er niets meer te redden viel. Hij werd overgebracht naar een hospice. Een aantal dagen later was het gebeurd. Ik heb hem niet meer gezien of gesproken. Ik ging doen wat ik beloofd had. Gesprekken met familie, gesprekken met vrienden en kennissen. Ik hield zijn leven voor een laatste keer onder het licht om een waardige dienst te maken.Nog nooit was ik zo dicht bij hem gekomen en voor het eerst zag ik hoe onze levens over elkaar heen geschoven waren. Hij was de rebel en woede in mij, ik was het ongeliefde kwetsbare in hem. En toen realiseerde ik pas, ‘Woede is liefde met verdriet eromheen.’ In het verhaal dat ik schreef kwam alles voor altijd samen.

​Het werd alsnog een ode aan mijn vader. Die ik net zoveel lief had als dat ik bang voor hem was en ik was altijd heel erg bang. Op weg naar de dienst krabbelde ik in potlood nog snel het woord ‘papa’ voor deze zin. En ik sprak de woorden die ik nooit gesproken had:

“Papa…. jouw woede werd mijn woede, jouw verdriet werd mijn verdriet, jouw bravoure werd mijn bravoure. Jouw kracht, discipline en doorzettingsvermogen zijn in mij. Ik ben een deel van jou. En daar ben ik je dankbaar voor. Want woede is nog steeds liefde met verdriet er omheen. Hij zei ‘zie mij en mijn woede’, ik zei ‘zie mij en mijn liefde’. Maar we waren nooit in staat om samen verdrietig te zijn.”
Voor het eerst in mijn leven kon ik zijn liefde voelen.

Overgave kent zoveel gedaantes en betekenissen. Toen het thema mij werd aangereikt tuimelde de momenten dat ik mij overgaf over elkaar heen. Zowel aan gebeurtenissen met een voor mij positieve uitkomst, als wel de gebeurtenissen met een voor mij negatieve uitkomst. Het is geen doen en geeft geen pas om een aantal van die gebeurtenissen te nemen en zodoende te illustreren wat overgave potentieel zou kunnen betekenen. Het zijn tenslotte mijn momenten van overgave, mijn waarheid… Alles is niet voor iedereen.

Of toch... Schuim koppende momenten van overgave, waarbij je armen open uitspreid naar de hemel om nog meer te kunnen ontvangen van alles wat er is. En kolkende momenten van overgave, de paniekerig trekkende onderstroom, die maken dat je kopje onder gaat, meegezogen wordt naar het zwartste gat wat je ooit onder ogen moest komen. Die momenten waarbij je binnenwereld in contact komt met de golf van de buitenwereld en even stolt, even dan en daar, op het hoogste punt of op het laagste punt. En daarna is er weer altijd de uitgestrekte zee van mogelijkheden waarin je meedeint of ontwijkt. Dat is waar ik me aan overgeef.  Steeds makkelijker.

Het is de overgave aan de complexiteit van het leven, voorbij de wetenschap en de berekende strategie, voorbij de controle, zonder tegenwerking of angst. Want het is juist door de berekendheid, de weerstand en de angst dat hetgeen wat allang op weg is naar je, je alleen maar sneller en harder zal raken. Ik zal je vertellen waarom.  

Het is alweer 25 jaar geleden dat ik een inzicht kreeg. Het was in de zomer van 1990. Na een jaar in opleiding bij de Marine, aan de wal, werd ik uiteindelijk als matroos 3 geplaatst op de Hare Majesteit van Kinsbergen. Het schip was onderdeel van een NAVO verband en zou al enkele dagen nadat ik daar geplaatst was uitvaren. Het zou mijn allereerste reis worden op een S-fregat. 3500 ton groot, 128 meter lang en 14.40 meter breed. Een bewapening van één 76 mm-kanon, luchtdoelraketten voor korte afstand, zeedoelraketten, een Goalkeeper kanon en anti-onderzeeboottorpedo's. Er is ruimte voor twee helikopters. De bemanning bestond uit 180 koppen. Net onder de waterlinie, in het voorsteven recht onder het 76 mm-kanon, sliep ik met nog 11 andere dames in een ruimte van nog geen 20m2, stapelbedden van 3 op elkaar, vier stuks rug aan rug in twee kolommen, vier hangkasten een tafel en vier stoelen, rood licht, ze noemden het ‘het verblijf’.

Mijn werkplek ‘de radio’ bevond zich ook onder de waterlinie, nog een dek lager. Ik ‘scheepte in’ met een rollenkaart waarop precies stond welke rol je had bij welke activiteit. Bevoorrading op zee, man-overboord, oorlogswacht, gevechtswacht, ken uw schip binnen 24 uur. Dit zou de komende zes maanden mijn nieuwe thuis zijn. En ik kon niet wachten, er zou een nieuwe tijd aanbreken, een tijd waarin ik helemaal weg zou zijn, weg van waar ik vandaan kwam. Daar gingen de trossen los en we voeren de haven van Den Helder uit, de Noordzee op, langs Denemarken naar de Noorse zee voor een rendez vous met andere NAVO schepen. Voorbij de kreeftkeerkring zouden we varen.  De stip aan de horizon, de haven van keuze was Tromso waar de nacht was als de dag. Ik keek uit naar mijn allereerste echte zeereis. Tot die tijd was mijn enige zee ervaring de veerboot naar Engeland, op een rustige dag. Echter zijn de omstandigheden op zee onvoorspelbaar en in die regio helemaal.

Als matroos 3, vers aan boord, krijg je van alles voor je kiezen. Naast de omstandigheden op zee waren de sociale en werkomstandigheden even onvoorspelbaar, alles was nieuw. Onbekend. Ik wist niet wat ik kon verwachten, ik was nog maar enkele dagen aan boord... 

De dagelijkse orders van de Commandant, tafels waar je niet aan mocht zitten. Spullen die niet bestonden maar je toch moest gaan halen. De trap van de Schipper. Er was wel een ritme, een ritme die de bemanning deed opsplitsen  in bakboord en stuurboord divisie, een bezetting het klokje rond, 24 uur per dag, 7 dagen in de week. Matroos 3, oorlogswacht dus, shifts van vijf uur werken, vijf uur vrij, zeven uur werken, zeven uur vrij en dan begon het weer van voor af aan. De vrije tijd die je had was te kort om tot rust te komen, de werktijd die je moest te lang om fysiek te herstellen en de bewegingen van het schip te compenseren. Ik werd zeeziek, andere nieuwelingen werden ook zeeziek. De oude garde herkende ze van grote afstand. We sleepten onszelf als zombies door de gangen van het schip, vasthoudend aan de reling, stapje voor stapje, je aan je plicht willen voldoen, 5 uur op 5 uur af, 7 uur op 7 uur af. De stip aan de horizon veranderde van Tromso naar de trap op, de hoek om, drie waterkeringen, de deur, de tafel, je bed in. Te moe om je nog uit te kleden. 

Sommige lieten zich behangen met een aardappel met een gat erin, daardoorheen een stukje touw. De oude garde maakten ons wijs dat je met een aardappel om je nek, de landlucht zou ruiken waardoor je minder zeeziek zou zijn. Ook al had je willen veinzen dat het prima ging. De aardappel om je nek sprak de waarheid. Het voorspelde weinig goeds voor de resterende zes maanden. Zou ik me zo blijven voelen? Elke keer als we op zee waren…  

Na drie dagen soms met kruissnelheid van 30 knopen, soms windkracht 10 en soms 20 graden slagzij, arriveerden we in Tromso, de haven van bestemming, de stip aan de horizon. Eindelijk. En hoewel het schip aangemeerd lag, bleef ik de misselijkheid ervaren. Het duurde nog een paar uur voordat we aan wal mochten, volhouden, doorgaan, sprak ik mezelf toe. 

Het was zover, we mochten gaan. Ik wandelde de loopplank af en liep de kade op, eindelijk, vaste grond onder mijn voeten. Dacht ik…

Zeebenen had ik, maar dan van het andere soort, de horizon bleef verschuiven, nog steeds. Ik deed nog een paar passen en keek waar ik vandaan kwam. Nog een paar passen. En daar was het ineens, opluchting, het misselijke gevoel zakte weg, de omstandigheden waren verandert, ik hoefde me niet meer te verzetten tegen de misselijkheid en er was geen plicht meer die riep. 

En toen realiseerde ik me ‘alles gaat voorbij’.  Alles gaat voorbij en in één klap zag ik het in perspectief. Alles gaat voorbij. Het zeeziek zijn gaat voorbij! En als dat voorbij gaat dan zal ook de pijn van mijn herinneringen voorbij gaan. Alles, altijd, het gaat allemaal voorbij. En door deze nieuwe waarheid werd mijn verlangen naar de zee met een volgende haven in zicht, alleen maar groter en groter. 

Het zou niet meer uitmaken in welke omstandigheden we terecht zouden komen. Ik wist het echt zeker het gaat gewoon allemaal voorbij, het enige wat ik moest doen was meebewegen en ik leerde mee te bewegen. Met het schip en de zee.  Het schip werd mijn varende attractiepark. Het paaltje pikken werd een spel tussen mij en die deinende zee met het schip ertussen. 

Het was een genot als je in beweging het juiste aantal stappen kon maken voordat je weer een waterkering over moest om in een volgend compartiment te komen. Of als je je op het juiste moment af wist te zetten om een sprong te maken waarbij je zomaar vijf treden kon overslaan als je de trap omhoog nam.  

Of je liet je gewoon door een luik vallen waarbij je alleen even de trapreling aan te raakte om jezelf de gang in te lanceren van het lager gelegen dek. Ik liep niet meer door de whalegang, ik vloog! Ik was een vliegende matroos geworden en ik was er al lang weer van door als ik ergens ver achter me hoorde, ‘niet rennen door de gang matroos van Son!’.

Het duurde toch nog lang voordat ik dit inzicht op de gebeurtenissen in mijn leven kon toepassen en nog steeds, als de onmetelijke zee van menselijke emoties me omsluiten en ik toch merk dat ik weerstand biedt aan dat wat er is, dan is er na verloop van tijd toch weer die herinnering. Alles gaat voorbij. 

En dan kijk ik naar de weersomstandigheden en ik bezie mezelf en alles wat ik ooit het hoofd geboden heb. Ik ben voorbereid, zo goed als ik kan, met de vaardigheden die ik heb ontwikkelt en de inzichten die ik verkreeg. 
En er is vertrouwen. In de kern, de onveranderlijke kern, omsloten door een veranderlijke buitenkant, meebewegend met dat wat er is. 

Zoals Proteus. De herder van de zeehonden, zoon van Poseidon. Proteus wordt ook wel genoemd als god van de bewegelijke veranderingen van de zee. Hij kan de toekomst voorspellen en hij is verplicht altijd de waarheid te vertellen als die hem gevraagd wordt. Om dit te voorkomen was hij ook in staat voortdurend zijn gedaante aan te passen opdat hij niet in die positie wilde komen om de waarheid te moeten vertellen. 

Zie je. Hij antwoord alleen aan hen die hem weten te ‘vangen’ in zijn oorspronkelijke gedaante. En dan vertelt hij je de waarheid. Dat is voor mij de universele metafoor voor overgave, in je werkelijke gedaante op het hoogste punt en op het laagste punt de waarheid onder ogen zien. En in de tussentijd wees flexibel, meebewegend en ontwijkend en als het moment daar is, geef je er aan over. 

Lezing over overgave voor het Inspiratieatelier juni 2015

De eenzame ongebondenheid van de zee
​‘De eenzamen’ is een gedicht van Slauerhoff, de dichter-scheepsarts die als vrijwillige banneling de eenzame ongebondenheid van de zee verkoos boven het huiselijke geluk, Dit gedicht werd gezongen door fadista Cristina Branco. De fado, van het Latijnse fatum (noodlot), betekent voor de Portugezen de onontkoombare fatalistische kracht die het menselijke lot bepaalt.
 
De eerste fadista’s ­– de fadozangeressen die het verdriet, de weemoed en melancholie vertolken – zijn de hoeren en barvrouwen van de arme wijken in Lissabon. In duistere kroegen en nauwe steegjes bezingen ze hun lot waaraan geen ontsnappen meer mogelijk is terwijl ze de ladderzatte dronkenlappen en hoerenlopers aan hun borst drukten.
 
Jan hield van de fado en stond bekend om zijn liefde voor muziek, hij haalde die muziek vanuit alle windstreken in huis. En muziek is er om gehoord te worden.

​Jan werd geboren net voor de hongerwinter in Tilburg en was de oudste van zes. Het was niet makkelijk die eerste jaren zo net na de oorlog. Wat ook niet makkelijk was voor het gezin was de alcoholische traditie en de losse handen van het hoofd van het gezin.
 
Als Jan 16 jaar is gaat hij naar de zeevaartschool in Amsterdam. Twee jaar later overlijdt zijn vader bij een tragisch ongeval.  Deze gebeurtenis heeft grote invloed op het gezin. De kinderen moeten op allerlei manieren bijspringen om een inkomen te genereren. Voor Jan betekent dit de overstap naar de grote vaart. Hij kwam in alle uithoeken van de wereld en heeft vele zeeën bevaren. 

Jan klein maar dapper
Vroeg wijs, ontwikkelt Jan een eigen overlevingsmechanisme een manier om het verlangen naar liefde en aandacht te stillen. Jan koos de weg van de rebel, de oproer kraaier, de onruststoker. En hoewel Jan heel wat in zijn mars had om zich gezien en geliefd te mogen voelen, was het toch de bravoure en de branie die zijn hele leven de boventoon voerde.
 
Zou hij ook geweten hebben dat hij goed was in hetgeen hij deed? Feesten, drinken, vechten, de gangmaker, sportief, goed gekleed, charmant en in ieder stadje een schatje. Hij was de ongekroonde koning. Jan, klein maar dapper. En ontzettend sterk, daar heeft menigeen zich in vergist als hij ineens voor ze stond om verhaal te halen.
 
Jan diende ook nog in het leger, hij was dienstplichtig marinier, zeesoldaat, echter heeft hij in die periode weinig zee gezien. Zijn diensttijd werd verlengd tot uiteindelijk 33 maanden. Het merendeel van die tijd zat hij namelijk vast in de gevangenis in Nieuwe Sluis, omdat hij weer wat uitgevreten had. Zo kwam hij met regelmaat niet terug na weekendverlof omdat hij in de stad was blijven hangen. Of die keer dat hij een algemeen appel toeterde op zijn trompet, midden in de nacht waarbij de hele compagnie aantrad om vervolgens te ontdekken dat het slechts een grap was. Hij liet zich door niets en niemand intimideren, ook niet door de hoge officieren.

Over het algemeen maakte Jan geen onderscheid in wie hij tegen over zich had. Het maakte niet uit waar je vandaan kwam of waar je geboren was of tot welk geloof of cultuur je behoorde. Je was welkom en als iets hem niet beviel dan zou je het weten ook. Maar er waren wel uitzonderingen. Mensen waarbij hij zich iets gematigder opstelde, mensen waar hij respect voor had, misschien wel de mensen die hem in zijn waarde lieten. 
 
Hoe dan ook Jan liet altijd en overal van zich horen. Haantje de voorste en als hij de aandacht niet kreeg dan zorgde hij daar wel voor. De familie Van Son was in die tijd (en waarschijnlijk nog steeds) een begrip in Tilburg en omstreken, niet in de laatste plaats door Jan.
 
In de jaren negentig publiceerde ‘Het Nieuwsblad van het Zuiden’ de regionale krant van Noord Brabant, elke dag een persbericht maar dan een bericht dat op diezelfde dag verschenen was, 30 jaar eerder in 1960. Jan kwam met zijn initialen meerdere malen voor in die speciale editie…. ‘Dronken zeeman springt uit rijdende auto op de Heuvelring’ kopte de krant. 

Niet met en niet zonder
Eind jaren zestig krijgt hij verkering met Hanneke, de twee kende elkaar al een langere tijd. Jan altijd goed gekleed, stoer, een man van de wereld. Hanneke knap, lief en dienstbaar. Het was een mooi stel.
 
Twee maanden voor de geboorte van hun dochter Amy trouwen de twee. Inderdaad, een ‘moetje’ maar vooralsnog zijn de overleveringen verdeeld of ze daar eigenlijk niet op aangestuurd hebben. Het gaat een aantal jaren goed, Jan is regelmatig weg voor klussen in het buitenland als zandstraler en spuiter, omdat hij bekend staat om zijn enorme vakmanschap. Ook in die tijd staat de deur voor iedereen open en is het altijd een gaan en komen van mensen van verschillende pluimage. Jan houdt wel van een flinke borrel en de altijd aanwezige bravoure wordt door de drank al snel ongecontroleerde woede, vooral binnenshuis.
 
Het echtpaar scheidt na enkele jaren van elkaar om kort daarna toch weer samen te komen. Ze kunnen niet met elkaar en ze kunnen niet zonder elkaar. De harde hand waarmee Jan zelf is opgevoed brengt hij over op zijn gezin. Maar het gezin is geen koopvaardijschip of een kroeg waar je de deur dicht kunt trekken als het laatste fust leeg is..

Het laten zien van kwetsbaarheid was niet Jan’s sterkste kant. Met enige regelmaat gaat een gedeelte van de huisraad via de balkondeur naar buiten. Woede, als het niet ging zoals hij wilde. De volgende ochtend deed Han dan een rondje met de hond en haalde de spullen weer op die ze nog terug kon vinden.
 
Het zijn maar spullen. Aan materiele zaken was nooit geen gebrek in huize Van Son. Niet zomaar spullen, maar mooie zaken, exotische planten, houtsnijwerk, een schilderij van de zee, een stereo toren, het duurste van het duurste. Was er iets nodig, het was er en anders kwam het er. Misschien ter compensatie van wat er vroeger niet was.
 
Dat was de manier van Jan om te laten zien dat hij om je gaf. Maar wat heb je aan spullen, als je moet leven in angst en onzekerheid? Jan begint dat te doorzien en weet een aantal jaren van de drank af te blijven. Het is in die tijd dat hij ook voor het eerst zijn rijbewijs haalt. Niet dat dit nu zo belangrijk was, integendeel, Jan reed al jaren zonder en wist de politie altijd om de tuin te leiden. Voor het geval ze hem aanhielden, had hij een kussen in de auto, waar hij dan snel op ging zitten en zich voordeed als zijn jongere broer. Door het kussen zat Jan een stuk hoger opdat ze hem niet op zijn kalende kruin konden kijken en hij makkelijk kon doorgaan voor zijn broer die wel een rijbewijs had en meer haar.

Begin ‘80 wordt Gijs geboren en het stel trouwt voor de tweede maal met elkaar. Ze zijn dolgelukkig met de geboorte van hun zoon. Kort daarna besluiten ze te verhuizen naar Vlissingen voor het werk van Jan, dat in die tijd bestond uit het zandstralen van boortorens op de Noordzee. De Brabanders verlaten hun geboortegrond om zich te vestigen aan de kust. Maar zonder de familie om zich heen voelt Han zich eenzaam en Jan vervalt weer in het drankgelag. In een korte tijd herhaalt de geschiedenis zich en Jan en Han scheiden voor de tweede keer. Jan woont dan een korte tijd in Middelburg maar trekt daarna weer in bij Han die inmiddels in Oost Souburg woont. Voor de derde en laatste keer herhaalt de geschiedenis zich. In dit geval is drie keer geen scheepsrecht. Zijn gezin vertrekt, stuk voor stuk.
 
Hoe graag hij het ook anders zou willen, zijn taal is bravoure die doorslaat naar woede. Omhuld met verdriet, en de woede vindt hoe dan ook altijd zijn weg. Wat ik sinds kort weet over woede is dat woede niet een vorm van onverschilligheid is. Woede wil zich tot de wereld verhouden. Met woede wil je ook iets duidelijk maken, woede doet ertoe vooral als je het verdriet niet kunt doorbreken. Echter waar woede is volgt ook schaamte en schuld. De consequenties van woede zijn vaak zo groot en niet te overzien. Terwijl alléén liefde, echt het verschil kan maken, de razernij tot rust kan brengen. Maar hoe wordt woede liefde als dat een taal is die je jezelf maar niet eigen kunt maken?
 
Nu ik de laatste weken zo intens met Jan bezig ben en in contact ben met wat er wezenlijk is, kan ik met heel mijn hart zeggen dat ik net zoveel van Jan hield als dat ik bang voor zijn woede was, en ik was heel lang heel erg bang.

Het noodlot
Jan blijft in Zeeland wonen en ontmoet Maria met wie hij gaat samenwonen en ze delen een aantal gelukkige jaren. En dan in 1995 slaat het noodlot werkelijk toe. Tijdens een rondgang op een scheepswerf waar Jan gaat werken valt hij in een dok acht meter naar beneden en breekt zijn arm, zijn ruggenwervel en zijn bekken. Hij zal daarvan nooit meer herstellen en kan zijn beroep waar hij zoveel passie en kennis over had nooit meer uitoefenen. De kleine sterke man wordt dan ineens volledig afhankelijk van zijn omgeving. Je kunt je voorstellen dat deze gebeurtenis wezenlijk heeft ingegrepen in zijn bestaan waarover hij altijd de controle leek te hebben.
 
Samen met Maria trekt hij in een chalet in de bosrijke omgeving van Wouw waar ze nog enkele jaren doorbrengen. Zijn lichaam heeft hem in de steek gelaten maar zijn geest is nog altijd even sterk. Jan blijft ondanks zijn veranderende omstandigheden hard voor zichzelf en hard voor zijn directe omgeving… en ook Maria besluit uiteindelijk te vertrekken. Jan verhuist terug  naar Vlissingen, terug naar zijn geliefde zee en met een sterk nieuw verlangen. Een verlangen om ergens bij te horen. Blijf je een individu of hoor je bij een gemeenschap? Hoe je het ook went of keert, Jan was een mensen mens. 

​Een oude vos
En nu in deze situatie waarin niemand hem echt meer na stond wist hij toch weer ondanks zijn fysieke beperking een nieuwe wending aan zijn leven te geven. Met liefde hoorde ik de mensen van het inloophuis over hem praten. Jan was daar meerdere keren per week welkom. Elke activiteit greep hij aan om onder de mensen te zijn. Ze spraken over de altijd keurig geklede en verzorgde man waarin je de discipline van de marinier nog kon herkennen. Maar ook de stoere, ondeugende en recalcitrante man die elke bijeenkomst kon verstoren en zo toch weer tegen de regels in wist te gaan. Het leek wel alsof hij er zelf niets aan kon doen. Hij moest als een klein kind gecorrigeerd worden als hij, wanneer men even niet keek, een hele hand vol koekjes van de tafel graaide. Tja… een oude vos verliest wel zijn haren, maar nooit zijn streken.
 
Een man met een gouden hart zegt de een, die altijd voor andere klaar stond zegt de ander. Hij stelde zijn huis open voor andere inlopers, om even uit te rusten of wat te eten en te drinken of om een wasje te draaien, maar wel met zijn regels en als je dat niet aanstond dan was daar het gat van de deur.

Ik luister naar de verhalen over hoe hard hij voor zichzelf was en hoe goed voor anderen. Soms te goed en mensen maakten daar ook misbruik van. Dat raakte me. Omdat ik voel dat hij wist dat mensen misbruik van hem maakte, maar dat voor hem, ergens toe behoren, nu belangrijker was ook al kon hij zich nooit volledig daar aan overgeven.
 
​Wat me ook raakte was, dat Jan, als hij vertelde over zijn leven, het verhaal altijd weer terug wist te brengen op zijn kinderen en hoe trots hij op ze was, om er aan toe te voegen dat hij dat niet op zijn conto kon schrijven. Daar kan ik hem echter geen gelijk in geven. Het is wel degelijk voor een groot deel op zijn conto te schrijven dat ik ben geworden wie ik ben, hoe ik mijn weg heb gevonden in het leven. Ook al was dit al bijna 30 jaar, niet in zijn directe nabijheid. Zijn geschiedenis werd uiteindelijk mijn geschiedenis. 

​Woede is liefde met verdriet er om heen
Papa... Jan, jouw woede werd mijn woede, jouw verdriet werd mijn verdriet, jouw bravoure werd mijn bravoure. Jouw kracht, discipline en doorzettingsvermogen zijn in mij. Ik ben een deel van jou. En daar ben ik je dankbaar voor. Want woede is nog steeds liefde met verdriet er omheen. Hij zei, zie mij en mijn woede, ik zei zie mij en mijn liefde. Maar we waren nooit in staat om samen verdrietig te zijn.
 
Met het ophalen van zijn verhalen de afgelopen dagen kon ik sinds lange tijd ook weer bij de fijne herinneringen, die jarenlang zijn weggeborgen samen met de angst, omdat het gewoonweg teveel was. En ik hoop dat zich daarvan steeds meer verhalen zullen ontsluiten in mijn hoofd terug naar het hart en misschien ook in jouw hoofd en dat we ze kunnen delen. De verhalen van en over Jan van Son. Want het is dit lichaam en zijn geest die ook mensen bij elkaar wist te brengen, zeker toen hij nog krachtig en sterk was. Om te zingen en te dansen, te drinken en verhalen te delen. 

Los in de heupen
​Als klein meisje was ik dol op hem en hij op mij, dat weet ik nu. Maar liefde maakt kwetsbaar en dat is wat Jan maar niet kon verdragen. Sinds een aantal dagen heb ik het beeld en de levende herinnering terug dat hij, met mij op zijn armen, de kamer rond danste op die exotische muziek uit al die verre windstreken. Want dansen dat kon hij. En soms denk ik dat ik misschien wel eerder kon dansen dan dat ik kon lopen. Als er iemand los was in de heupen dan was Jan dat en ook dat heb ik van hem.
 
Terugkijkend op het leven van Jan is dit, voor een groot gedeelte, een rijk en vol geleid leven met even zoveel ontmoetingen in alle uithoeken van de wereld, plezier en stemmingmakerij, een gezin, twee kinderen waar hij trots op was, liefde van mensen die hem na stonden. Zo was het. De laatste jaren waren vol met pijn maar ook met diezelfde herinneringen aan betere tijden en dat is meer dan sommige kunnen zeggen.
 
Graag bedank ik iedereen voor jullie aanwezigheid, en met name diegene die de laatste jaren hebben bijgedragen aan het verrijken van het leven van Jan, met toewijding, steun, vriendschap en liefde. En ik wil jullie vragen om alvast op te staan, de benen ietwat soepel en los te maken, en met ritme en gevoel Jan van Son zo een laatste groet te brengen. Laten we hem dansend op weg sturen. Op weg naar heelheid, waardigheid en bovenal liefde.